Trang chủ

 

Bài 7

Những chuyện kể về:

BỨC CHÂN DUNG Ngài HOÀNG HỮU XỨNG

Đó là bức chân dung ngày xưa vẫn thờ ở Từ đường Chi Nhất.

1. Ông Cố và anh Chắt

Ngày xưa, cứ mỗi lần kỵ giỗ tại nhà Thờ Chi nhất ở Bích Khê, trước lễ 2 ngày từ đường đã mở cửa. Thường trực trông coi từ đường dạo ấy là một người vẫn được bà con dòng họ quen gọi là “anh Chắt”. Là “Chắt nội đích” của cụ Hiệp, nên thứ hệ gia tộc được biến thành tên gọi luôn cho tiện, chứ tên khai sinh của anh là Hoàng hữu Tăng, con đầu của ông Hồng Lãng Hoàng hữu Trảng. Anh Chắt sinh ngày 11 tháng 10 Canh Tí (1900) và mất ngày 8-10-Ất Dậu (1945) có mộ xây tại Bàu Choi Bích Khê. Tính đến nay, nếu còn tồn tại, anh vừa đúng trăm tuổi.

Nhờ bàn tay “tài hoa” của anh Chắt mà mọi khí tự của từ đường chi nhất luôn sạch sẽ, bóng lộn, ngăn nắp. Từ trong ra ngoài, từ trên xuống dưới không hề có rác rến, mạng nhện. Mỗi khi có giỗ, nhất là từ đường được anh Chắt chăm sóc hết sức chu đáo; mọi người ai cũng tấm tắc khen Anh là hiếu thảo với tổ tiên.

Hồi mới lên năm, sau một trận đau nặng, tai anh từ đó không còn nghe được, do vậy, anh phát âm không được chuẩn xác và chỉ nói vói những tiếng mà anh đã biết đến khi anh bị đau. Tuy thiếu từ vựng để diễn đạt nhưng mọi người vẫn hiểu được Anh vì anh còn khả năng diễn tả bằng 2 bàn tay nữa. Trong từ đường, anh đặc biệt chăm sóc bức chân dung của ông Cố. Thỉnh thoảng, người ta bắt gặp Anh đứng trầm ngâm trước bức chân dung. Có khi xa xa ngắm nhìn, có khi ghé sát mắt xem xét rất kỹ lưỡng từng chi tiết.

Bức chân dung của Cụ Hiệp được vẽ bằng phẩm màu (Aquarelle), với kích cỡ 60x80cm. Khung chạm trổ hoa văn nổi, thếp vàng trên nền đen. Ảnh được lồng kính đàng hoàng góc dưới cung bên phải bức chân dung có mấy chữ Hán nhỏ viết theo chiều dọc, có dấu triện son vuông nhỏ đóng ỏ cuối dòng chữ. Đó là tên và con dấu riêng của tác giả là Cụ Nguyễn Khắc Nhân, biệt danh là Ký Vẽ, một họa sĩ truyền thần, cận thần của Vua Thành Thái.

2. Về Cụ Nguyễn Khắc Nhân – tác giả bức chân dung

Cụ Nguyễn Khắc Nhân là thân phụ của bốn anh em họa sĩ lừng danh cố đô Huế một thời: Phi Hổ, Phi Long, Phi Hùng và Phi Phụng (Maria Mộng Hoa). Cụ Nhân gốc ở Thanh Hóa. Cụ Nguyễn Khắc Nhân vốn là bạn đồng liêu với Cụ Hiệp.

Cụ Nguyễn Khắc Nhân, được biết là một cận thần tâm đắc của vua Thành Thái. Ông có tài vẽ truyền thần trực tiếp, đặc biệt là “truyền thần theo ký ức” mà vẫn giống như in. Cụ thường cải trang dân thường lang thang vào chợ Đông Ba, la cà quán xá để “nhiếp hồn” các mỹ nhân Huế rồi về vẽ lên giấy, trình lên “ngài Ngự”. Ngài Ngự thích ai thì lệnh cho Thị vệ quân đem bản vẽ của cụ Nhân đi đối chiếu rồi mời lên kiệu, đưa về Tử Cấm Thành. Ngài Ngự tập trung người dẹp Kinh sư nói là để làm cung phi song thực chất là lập đội nữ – binh của cung đình để huấn luyện võ nghệ, tập tành quân sự – Cũng có dư luận cho là Ngài Ngự tuyển để “chơi bời” trác táng che mắt mật thám Tây. Dẫu sao, đây chỉ là các giai thoại chung quanh một ông Vua có tinh thần yêu nước.

Cụ Nhân và Cụ Hiệp Biện rất thân nhau và hay trà đàm mỗi sáng. Bức chân dung mặc đại triều của  Cụ Hiệp được cụ Nhơn thực hiện với tài năng “truyền thần theo ký ức” sau một tháng lui tới chuyện trò. Theo ông Hàm Quang cháu nội của Cụ Hiệp, đã từng được Cụ Hiệp nuôi dạy từ khi Bố đẻ qua đời cho biết thì cụ Nhơn đã vẽ “quá giống” nhất là “thần sắc”. Đây là một bức chân dung được vẽ theo bút pháp “kiểu Tàu”. Toàn thể là những đường nét chi ly, như được chụp với một ống kính có độ sắc nét cao. Đây cũng là cái mà anh Chắt đã say mê “nghiên cứu” vì anh cũng là một họa sĩ, dù chỉ là “tay ngang”. Trên vách vôi của “buồng học” nhà thờ Chi – (cũng là chỗ thường trú của anh Chắt) lúc đó, có một bức tranh vẽ bằng bút chì cảnh sóng nước đò giang sông an cựu Huế, với cầu Tiệm rượu, tháp chuông nhà thờ Phú Cam, và một bức cảnh nông dân đang đập đất trên đồng Bích khê đường nét khá điêu luyện – Đấy là tác phẩm của anh Chắt. Ngoài mỗi tháng 4 lần thắp nhang và quét dọn bàn thờ tổ tiên, thời gian còn lại anh dành hết cho việc luyện vẽ và đan đát mây tre…

3. Ngài Hoàng Hữu Xứng lại bị Tây bắt

Năm 1946 Tây mở cuộc ruồng bố xuống các Làng mạc nằm ven lộ chạy về Cửa Việt để đặt ban “Hội – tề” làm tay sai cho chúng. Bích Khê ở tuyến đầu hành quân nên bị “càn” trước nhất. Lần ấy, bức chân dung cổ quý giá của nhà thờ ta bị bọn Tây tịch thu đem lên Tỉnh. Cũng may ở tỉnh có gia đình ông Hoàng ngọc Viên (Đời 16), cũng là chắt nội Cụ Hiệp đang lánh cư tại đó, hay “tin dữ”, liền tìm mọi cách tiếp xúc với quan Tây chỉ huy đơn vị hành quân để xin nhận lại bức chân dung của ông Cố. Tưởng cũng nên biết, ông Viên đã đỗ Tú-tài Tây lại từng làm Thông Phán của Tòa Sứ Pháp nên khả năng đàm thoại tiếng Pháp rất lưu loát, do đó, đã dễ dàng tranh thủ cảm tình với viên quan chỉ huy trong công tác “địch vận” này. Thật hú hồn, nếu không kịp thòi thu hồi bức ảnh, có lẽ Cụ Hiệp chúng ta đã phải một phen phiêu bạt giang hồ.

Để phòng “tai nạn” lần khác, vì con cháu Cụ Hiệp rất ý thức câu “Phước bất trung lai”, nên đã đem Cụ ra hiệu Ảnh ở Quảng Trị chụp lại – Các tấm ảnh nhỏ xuất xứ từ bức chân dung do Cụ Nguyễn Khắc Nhân vẽ truyền thần đã được phân chia cho một số con cháu, trong đó, nhạc sĩ Hoàng thi Thơ cũng giữ được 1 tấm để sau này in trong tập “hồ sơ lý lịch bằng ảnh” về 50 năm văn nghệ của ông.

4. Lại một vận hạn nặng của Cụ Hiệp:

1972, khi chiến trận ác liệt tràn tới quê nhà, từ đường Chi nhất sau bao nạn kiếp, lần này thì bị hủy diệt hoàn toàn bởi bom đạn. Trên mảnh đất hương hỏa xưa, chỉ còn lại 1 đống gạch vụn. Bức chân dung Cụ Cố, cũng như bức chân dung ông Hồng Lãng, cùng với bao di sản tình thần quí báu khác của dòng họ đã thành tro bụi. Như vậy, Cụ Hiệp của chúng ta lại thêm một lần nữa “qua đời”! Con cháu Cụ ngẩn ngơ trước sự mất mát lớn lao này, cùng với sự vắng bóng của ngôi từ đường thân thương qua bao phen gắn bó; một công trình kiến trúc cổ thật quí giá bằng chính mồ hôi, trí tuệ của Ngài Hoàng hữu Lợi đời 12 đã tự tay phác mẫu và đích thân chỉ đạo cho thợ chạm chạm các phù điêu trên các cột, kèo, đòn tay… với một trình độ kỹ thuật ít thấy…

5. Cụ Hiệp Biện “tái sinh”:

1963, bốn năm sau ngày về lánh cư tại Lương y Huế, ông Nghè năm, cháu nội út của Cụ Hiệp đã lệnh cho cậu con trai là Hoàng Hữu Chỉ vẽ cho “ông Cố” 1 bức chân dung để thờ.

Từ tấm ảnh chụp lại nhỏ bé trắng đen, Cụ Hiệp đã được chuyển sang cỡ 30×40 bằng màu nước Nhật Bản. “Ông Cố” quá linh thiêng đã nhập hồn vào bàn tay của người cháu nội đời 16 để bức chân dung mới này có một “thần thái” không kém bản gốc ở Bích Khê, chỉ tiếc là kích cỡ hạn chế hơn nhiều.

Trong năm ấy, nhà thơ Bích Hồ ghé lai ngâm Vịnh xướng họa với nhà thơ Hàm Quang, thấy “ông nội” mình ngồi oai vệ đó cũng đăng ký một bức để treo nơi nhà ở ngã tư âm hồn. Thế là thêm “1 cố” nữa “xuất xưởng”. Bức này không biết về sau ông Bích Hồ mang đi đâu khi không còn ở nơi nhà cũ ở Thành nội Huế nữa.

Bây giờ, các bức chân dung được “tái sinh” lần đầu tiên trong năm 1963 ấy vẫn được thờ tại nhà của anh Hoàng Hữu Chỉ ở Huế. Mỗi năm, vào ngày 2/12 âm lịch, con cháu Cụ Cố ở Huế lại tề tựu để chiêm bái dung nhan Cụ. Tính đến nay, tuổi thọ của bức chân dung đời mới này đã được 40.

6. Cụ Cố “xuất thế” lần 3:

Chừng vào khoảng 1965 ở Đà Nẵng bỗng “nổi cộm” lên một cái đám cưới với chụp ảnh màu, quay Cinémá phim nhựa, rầm rộ dư luận thành phố mà tài tử, giai nhân không ai khác – hơn là con cháu đời 17 họ Hoàng Bích Khê. Để phô trương “oai danh” dòng tộc , ông HH Kiên, bố đẻ của Bác sĩ tân lang, trước đó có “đặt hàng” với “họa sĩ chân dung” gia đình 1 bức chân dung ông Cố mặc triều phục, bằng sơn dầu – ngoại, kích cỡ 60x80cm bằng bức của Cụ Nguyễn Nhơn vẽ đầu tiên.

Lần đầu tiên trong đời thằng cháu đời 16 được thiên hạ gọi là “Hoàng Chân Dung”đã kiếm được kha khá nhờ “ông Cố nội vô tư” của mình để mua gạo nuôi đàn con nheo nhóc kể cũng là ý trời! Dẩu nhiều biến động lớn của lịch sử đất nước và gia đình, bức chân dung này của Cụ Hiệp sau bao lần “trôi nổi” nay đã “định cư tại nhà ở Sài Gòn.

Cụ Cố “phân thân” độ trì con cháu:
Tình hình Cụ Cố được yên ổn cho đến 1990 thì lại có chuyển biến mới. Với sự tích cực tiếp tay của thằng chắt nội nghề ảnh, cụ được “sản xuất” hàng loạt cỡ ảnh màu 20x25cm gửi tặng cùng khắp từ Huế đến Quảng trị, Đà nẵng, Sài gòn… bất cứ nơi nào có bàn thờ của Cụ. Con cháu chắc chắn không thiếu sự phò trợ của Ngài để mạnh khỏe, ăn nên làm ta, học hành tiến bộ…

Những biến cố trầm trọng trong “đời” Cụ Hiệp:
Biến cố 1: Tai nạn đến với Cụ tại Trại Phúc Sa, Nước Ngọt, phía nam đèo Phước Tượng, Quận Phú Lộc, Thừa thiên. Ở dó, ảnh chụp lại được phóng cỡ 40×50 một hôm bị “mối xông” sạch, sáng ra, chỉ còn 2/3 mặt.

“Hoàng Chân Dung” được triệu dụng. Sau 3 ngày, 1 bức chân dung đồng kích cỡ cũ dược “tái hiện” với màu nước và giấy canson. “Hoàng” được 1 chầu bia bọt và tiết canh vịt bầu… Đó là vào năm 1998!

Biến cố 2 (1999): Đây là biến cố trầm trọng nhất cũng xảy ra tại trại Phúc Sa nói trên vì chủ trại “trở quẻ”: triệt nhà cũ để lên lầu! Chân dung Cụ Hiệp vẽ mấy tháng trước được “thỉnh hạ” để ở 1 góc lều tạm trú, sát mặt đất. Một bửa sáng lật ảnh ra định lau chùi thì trại chủ giật thót: ông “cố nội” không cánh mà bay! Chỉ còn thấm bìa carton Isorel. Tất cả “ông cố nội” đều đã chui vô bụng mối. Thật là “triệu bất tường”! Suy nghĩ sinh ra bấn loạn. Bất loạn sinh ra cao áp huyết. Áp huyết cao dẫn tới tai biến não. Ông Chắt 84 tuổi ngã vật 1 ngày đêm mới lại tỉnh. May là nhẹ, chưa mất trí – Hoàng chân Dung có mặt kịp thời để hỗ trợ tinh thần “ông già gân”. Sự hỗ trợ này được cụ thể hóa bằng 1 bức chân dung phóng từ phim chụp lại vói cỡ 30×40. Trại Phúc Sa Lạc thành nhà lầu với sự xuất hiện trong khí thế của ông Cố mặc triều phục nhất phẩm. Trại chủ lúc đó chích thuốc bị nhằm gân nên phải lết với…3 chân. Đó là một sự cố đáng buồn không phải do Cụ Cố “phạt” mà bởi một “nữ bác sĩ loại chuyên tu” của địa phương.

7. Kể tiếp chuyện bức chân dung ở Mỹ

Câu chuyện ông Nguyễn Khắc Nhân vẽ ảnh ngài Hoàng Hữu Xứng đã được giới thiệu ở Mỹ – một lần trên tờ báo của cựu học sinh trưởng Đồng Khánh ở hải ngoại và một lần khác trên nội san của trường đại học Mỹ thuật SAN JOSE (Academy of Art – San Jose – USA).

Người kể là Hồ Mộng Nhã Uyển (SN 1971) con gái của Phan thị Mộng Hoàn và cháu ngoại bà Maria Mộng Hoa. Năm 18 tuổi, Nhã Uyển đã có cuộc triển lãm tranh lụa rất thành công ở Sài gòn (1989). Năm 1990, theo gia đình sang Mỹ theo diện H.O, Nhã Uyển đã tham dự 1 kỳ thi tuyển do công ty Hoạt Hình Walt Disney (Disney’s Animation) tổ chức trên toàn Canada và Hoa kỳ với hơn 300 thí sinh. Cô được lọt vào vòng 38 người trúng tuyển. Sau 1 năm được công ty nầy đào tạo, cô thi mãn khóa huấn luyện, đỗ đầu trong số 4 người được công ty tuyển dụng. Báo chí ở Mỹ có bài phỏng vấn để giới thiệu tài năng trẻ. Nhân dịp này cô đã đem chuyện ông Nguyễn Khắc Nhân vẽ chân dung Cố Hiệp bằng phương pháp truyền thần ký ức. Ai cũng cho là lạ và lý thú.

 

                                                                                                                                             HOÀNG HỮU CHỈ